Mediacja w postępowaniu cywilnym została objęta zmianami legislacyjnymi wprowadzonymi na przełomie 2025 i 2026 roku, które istotnie modyfikują zasady jej funkcjonowania. Nowelizacja Kodeksu postępowania cywilnego ma na celu zwiększenie znaczenia polubownych metod rozwiązywania sporów oraz usprawnienie postępowań sądowych poprzez stworzenie stronom szerszych możliwości osiągnięcia porozumienia bez konieczności wydawania wyroku. Wprowadzone regulacje dotyczą przede wszystkim zasad kierowania stron do mediacji, konsekwencji odmowy udziału w niej, a także obowiązkowego kierowania do mediacji określonych spraw gospodarczych. Zmiany objęły również kwestie organizacyjne oraz zasady wynagradzania mediatorów.
Mediacja w postępowaniu cywilnym – nowe zasady kierowania stron
Jedną z najważniejszych zmian, obowiązującą od 10 września 2025 roku, jest nowelizacja art. 183⁸ § 2 k.p.c., która modyfikuje sposób wyrażania zgody na mediację w przypadku skierowania stron przez sąd. Dotychczas przeprowadzenie mediacji wymagało wyraźnego wyrażenia zgody przez stronę w terminie tygodnia od ogłoszenia lub doręczenia postanowienia o skierowaniu do mediacji. Po nowelizacji przyjęto rozwiązanie, zgodnie z którym mediacji nie prowadzi się, jeżeli strona sprzeciwi się jej w tym terminie, chyba że przed wydaniem postanowienia wyraziła zgodę na jej przeprowadzenie. Oznacza to, że brak odpowiedzi strony nie stanowi już przeszkody do rozpoczęcia postępowania mediacyjnego.
Zmiana ta nie narusza jednak zasady dobrowolności mediacji, wynikającej z art. 183¹ § 1 k.p.c. Strony nadal mają możliwość sprzeciwienia się mediacji, a skierowanie sprawy przez sąd nie oznacza obowiązku zawarcia ugody. Celem nowej regulacji jest przede wszystkim usprawnienie inicjowania mediacji oraz ograniczenie sytuacji, w których brak aktywności strony uniemożliwiał podjęcie próby polubownego zakończenia sporu.
Obowiązkowe kierowanie do mediacji w sprawach gospodarczych
Istotną nowością jest również wprowadzenie art. 458³ᵃ k.p.c., obowiązującego od 1 marca 2026 roku, który przewiduje obligatoryjne kierowanie do mediacji określonych spraw gospodarczych. Regulacja obejmuje spory wynikające z umów o roboty budowlane oraz umów ściśle związanych z procesem budowlanym, służących wykonaniu robót budowlanych. W takich sprawach sąd kieruje strony do mediacji przed posiedzeniem przygotowawczym albo pierwszym posiedzeniem wyznaczonym na rozprawę, z uwzględnieniem przewidzianych prawem odrębności.
Nowe rozwiązanie może mieć szczególne znaczenie w sporach dotyczących zapłaty wynagrodzenia, kar umownych, wad wykonanych robót czy rozliczeń związanych z odstąpieniem od umowy. Sprawy te często wymagają przeprowadzenia rozbudowanego postępowania dowodowego, dlatego mediacja może umożliwić szybsze i mniej kosztowne zakończenie konfliktu. Obowiązek skierowania stron do mediacji dotyczy jednak sądu i nie oznacza przymusu uczestniczenia w mediacji ani zawarcia ugody. Strony zachowują prawo do odmowy udziału w postępowaniu mediacyjnym.
Obowiązek kierowania stron do mediacji nie obejmuje jednak wszystkich postępowań gospodarczych związanych z procesem budowlanym. Zgodnie z art. 458³ᵃ § 2 k.p.c. regulacja przewiduje wyjątki dotyczące spraw podlegających rozpoznaniu w postępowaniu upominawczym, elektronicznym postępowaniu upominawczym oraz postępowaniu nakazowym. Jeżeli jednak po wydaniu nakazu zapłaty wniesiono sprzeciw w postępowaniu upominawczym albo zarzuty w postępowaniu nakazowym, sąd kieruje strony do mediacji przed posiedzeniem przygotowawczym albo pierwszym posiedzeniem wyznaczonym na rozprawę.
Istotne znaczenie mają również przepisy przejściowe. Zgodnie z art. 14 ust. 7 ustawy nowelizującej obowiązek przewidziany w art. 458³ᵃ k.p.c. znajduje zastosowanie do postępowań wszczętych po dniu wejścia w życie ustawy, czyli po 1 marca 2026 roku. Oznacza to, że nowa regulacja nie obejmuje automatycznie postępowań wszczętych przed tą datą.
Odmowa mediacji a koszty procesu
Kolejna zmiana dotyczy art. 103 k.p.c., regulującego możliwość obciążenia strony kosztami procesu niezależnie od jego wyniku. Przed nowelizacją podstawę zastosowania tego mechanizmu mogła stanowić oczywiście nieuzasadniona odmowa poddania się mediacji. Obecnie art. 103 § 3 pkt 1¹ k.p.c. odwołuje się do odmowy mediacji bez uzasadnionej przyczyny. Rezygnacja z wymogu oczywistego charakteru bezzasadności odmowy może mieć znaczenie dla oceny zachowania stron przez sąd.
Nie oznacza to jednak, że każda odmowa udziału w mediacji będzie prowadziła do negatywnych konsekwencji finansowych. Sąd powinien każdorazowo uwzględnić okoliczności konkretnej sprawy, w tym przyczyny odmowy oraz rzeczywiste możliwości polubownego rozwiązania sporu. Należy również odróżnić odmowę przystąpienia do mediacji od braku zgody na zawarcie ugody. Sam fakt nieosiągnięcia porozumienia nie może być bowiem utożsamiany z nieuzasadnioną odmową mediacji.
Zgodnie z art. 103 § 3 k.p.c. sąd może, niezależnie od wyniku sprawy, obciążyć stronę obowiązkiem zwrotu kosztów procesu w części wyższej, niż wynikałoby to z rozstrzygnięcia, a nawet obowiązkiem zwrotu kosztów w całości. Rozstrzygnięcie to ma charakter fakultatywny i wymaga uwzględnienia okoliczności konkretnej sprawy.
Należy również pamiętać, że na podstawie art. 14 ust. 6 ustawy nowelizującej w sprawach wszczętych i niezakończonych przed 1 marca 2026 roku zastosowanie znajduje art. 103 k.p.c. w dotychczasowym brzmieniu. Oznacza to, że nowe zasady dotyczące oceny odmowy udziału w mediacji nie obejmują automatycznie wcześniej rozpoczętych postępowań.
Zmiany organizacyjne i wynagrodzenie mediatorów
Nowelizacja wprowadziła także rozwiązania mające usprawnić organizację postępowania mediacyjnego. Rozszerzono zakres czynności, które mogą wykonywać referendarze sądowi, między innymi w przedmiocie skierowania stron do mediacji, zmiany mediatora oraz przedłużenia terminu jej prowadzenia. Doprecyzowano również zasady ustalania właściwości sądu w sprawach dotyczących zatwierdzania ugód zawartych w mediacji pozasądowej. Zmiany te mają przede wszystkim charakter proceduralny i służą usprawnieniu czynności związanych z prowadzeniem mediacji.
Od 17 lutego 2026 roku obowiązują ponadto nowe zasady wynagradzania mediatorów prowadzących mediacje na podstawie skierowania sądu. Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 12 lutego 2026 roku wprowadziło zmiany w wysokości stawek wynagrodzenia mediatorów, obejmujące zarówno sprawy o prawa majątkowe, jak i sprawy o prawa niemajątkowe oraz sprawy majątkowe, w których nie można ustalić wartości przedmiotu sporu. Nowe regulacje określają wysokość należnego wynagrodzenia oraz zasady jego ustalania, z uwzględnieniem charakteru sprawy i przebiegu postępowania mediacyjnego. Zmiany te dotyczą wyłącznie mediacji prowadzonych na podstawie skierowania sądu, nie obejmują natomiast mediacji umownych.
Zgodnie z przepisami przejściowymi w sprawach, w których sąd skierował strony do mediacji przed 17 lutego 2026 roku, zastosowanie znajdują dotychczasowe zasady ustalania wynagrodzenia mediatora.
Podsumowanie
Nowelizacja przepisów dotyczących mediacji cywilnej stanowi istotny krok w kierunku zwiększenia znaczenia polubownych metod rozwiązywania sporów. Ustawodawca uprościł zasady kierowania stron do mediacji, wprowadził obowiązkowe skierowanie w określonych sprawach gospodarczych oraz zmodyfikował przesłanki uwzględniania odmowy mediacji przy rozstrzyganiu o kosztach procesu. Jednocześnie zachowana została podstawowa zasada dobrowolności mediacji, a strony nadal samodzielnie decydują o możliwości zawarcia ugody.
Praktyczne znaczenie nowych regulacji będzie zależało przede wszystkim od sposobu ich stosowania przez sądy oraz gotowości stron do podejmowania rozmów ugodowych. Odpowiednie wykorzystanie mediacji może przyczynić się do szybszego rozwiązywania sporów, ograniczenia kosztów postępowań oraz zmniejszenia obciążenia sądów.
Podstawa prawna:
- Ustawa z dnia 5 sierpnia 2025 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego, ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2025 r. poz. 1172), w szczególności art. 14 i art. 16.
- Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (t.j. Dz.U. z 2026 r. poz. 468 z późn. zm.), w szczególności art. 103, art. 183¹, art. 183⁸ oraz art. 458³ᵃ.
- Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 12 lutego 2026 r. w sprawie wysokości wynagrodzenia i podlegających zwrotowi wydatków mediatora w postępowaniu cywilnym (Dz.U. z 2026 r. poz. 170).
Stan prawny: 2 listopada 2026 r.
Autor: Patrycja Domino
